Kitap & Edebiyat

Beni Ödülle Cezalandırma: Eğitimde Yanlış Yaptıklarımız


Onur Ömer Düzgün 5 Şubat 11:36

İnsan, yaptığı bir davranışın doğru olduğunu düşünür ise uzun zaman buna devam eder. Gerek eğitim aldığı kurumdan gerekse çevreden böyle görmüştür. Karşısına bildiklerini toptan yıkacak bir kitap gelince ise onu bocalayarak okur. Dr. Özgür Bolat'ın kaleme aldığı "Beni Ödülle Cezalandırma" benim için bu türden bir kitap oldu. Karavan ile bildiklerinizi sorgulamaya hazır olun.

Çünkü üniversite eğitimi sırasında bizlere devamlı ödülün öğrenci motivasyonuna olumlu etkisinden örnekler sunuldu. Öğrencinin yaptığı davranışı anında ödüllendirmenin veya cezalandırmanın önemi üzerinde duruldu. Öğretmenlerimiz "Kalıcı davranış değiştirmek istiyorsak bunlara dikkat etmeliyiz" dediler. Bu bağlamda okumaya geçen öğrencilere kurdele bağlamak, elmadaki ağacı kızartmak veya doğru cevaplar sonrası küçük şekerlemeler vermek çok önemliydi.

Önemliydi diyorum çünkü artık önemli değil. Beni Ödülle Cezalandırma kitabını okuduktan sonra, ödülün aslında eğitimde nasıl bir engel olduğunun farkına vardım. Kitabı sadece okuldaki eğitim ile sınırlandırmak yanlış olur. Zira eğitim ilk önce ailede başlar ki ebeveynlerin de okuması gereken bir kitap. Böylece çocuklarımızı yetiştirirken de ne gibi yanlışlıklar yaptığımızın farkına varıyoruz.

beni ödülle cezalandırma

Ödül nasıl ceza oluyor?

Örnek verecek olursak Edward Deci ve Mark Lepper iki grup çocuk arasında bir deney yapıyor. Farklı odalara alınan çocuklara lego oynamaları söyleniyor. Aralarındaki tek fark grubun bir tanesine yaptığı her güzel ürün başına para verilecek olması. Diğer gruba ise bir şey vaat edilmiyor. İki gruptan para verilen grup hepinizin tahmini üzerine legolar ile daha fazla vakit geçiriyor. Hemen "ödül işe yarıyor işte" düşünmeyin. Deneyin ikinci kısmı var. Deneyin ikinci kısmında ise iki grup yine odalara alınıyor. Bu sefer odalarda dergi ve kitaplar da var. İki gruba da "ister lego oynayın ister dergi veya kitap okuyun" deniliyor. Para verilen gruba para verilmeyeceği söyleniyor. Ne oluyor sizce? Ödül ortadan kalkınca para alan grup legolar ile oynamıyor. Diğer grup ise severek legolar ile oynamaya devam ediyor.

Ödül insanları kontrol eden bir manipülasyon aracıdır. Kişi bir işi kendi iradesiyle ve isteğiyle (iç motivasyonla) değil dışarıdan bir kontrol mekanizmasıyla yapıyorsa, o işten soğur.

Beni Ödülle Cezalandırma

Ödül alınca davranışın devam etmemesi ve sönmesi sadece çocuklar üzerinde etkili değil. Aynı durum yetişkinler üzerinde de etkili. Mesela Nobel alan bilim insanları ödüle ulaştıktan sonra daha az araştırma yapıyorlarmış. Kitapta ödülün yanlışlığı ile bir sürü deney ve örnek durum ile karşılaşacaksınız.

Ödül insanlara etik olmama hakkı verir. Yani, insanlar ödülle ve parayla vicdan satın alır.


Beni Ödülle Cezalandırma

Ceza nasıl ödül oluyor?

Bazı durumlarda ise ceza ödül olabiliyor. Duruma tam tersi bir örnek de verelim. Bir anaokulu 16.00'da paydos yapıyor. Çocuklarını almaya gelen velilerden gecikenler oluyor ve bu durum idarenin canını sıkıyor. Hemen dahiyane bir öneri sunuluyor "geç kalan veliye ceza verelim. Geç kaldığı dakika kadar para ödesin." Bu durumda ne oluyor sizce? Geç kalan velilerin sayısı düşüşe mi geçiyor artışa mı? Artıyor! "Madem parasını veriyorum o zaman geç kalabilirim" mantığı oluşuyor. Hatırlarsanız ülkemizde de sigara yasakları ilk çıktığında "parasını veririm sigara içerim" durumu oluşmuştu.

Ödül olmadan neler yapılabilir?

Çoğumuzun kullandığı "ödevini yaparsan tableti alabilirsin"cümlesini kullanmak yerine "çocuğum ödevi neden yapmak istemiyor?" sorusuna odaklanmamız lazım. Çocuk bir davranışı yapmak istemiyorsa bunu sevdiği bir şeyi kullanıp yaptırmak yerine sorunların nedenine odaklanmamız gerekiyor. Benzer şekilde çocuklar ile iyi ikili ilişkiler kurup, onlara doğru rol model olmamız gerekiyor. Çünkü onlar ile kurulan bağ ve olduğunuz rol model kadar sizin yaptığınızı yapacaktır. Televizyon karşısından kalkmayan, eline kitap almayan ebeveynlerin "hadi çocuğum kitap oku" demesi boşunadır. Sebze tüketmeyen bir ailenin çocuğa sebze yedirmeye çalışması yine boşa emek sarf etmedir.

Çocuk kulaktan değil, gözden eğitilir.

Beni Ödülle Cezalandırma

Kitabı bitirdikten sonra sosyal medya hesabımda Şebnem Ferah/Sil Baştan isimli şarkısı ile paylaşım yaptım. Belki de hepimizin buna biraz ihtiyacı var. Kitap sonrası hem sınıfta uyguladığım hem evde oğluma karşı uyguladığım yöntemleri sorgulayıp değiştirmeye başladım. Hiçbir şey için geç değil, değil mi?

Özetle Beni Ödülle Cezalandırma, "çocuklarımızın dış motivasyonu yerine iç motivasyonunu nasıl sağlarız; neler yapabiliriz?" konusuna uzman yaklaşımlar sunuyor. Hepsini anlatmayalım ki bu muazzam kitabı okumanız için sebebiniz olsun değil mi?

Bu yazıyı kargala!
1 Yorum
Zehra Seven
Zehra Seven
16:37 @ 05.02.2022
Tamamen hayatımızdan ödülü çıkarmak da çok doğru gelmiyor Onur hocam. Kararında ve zamanında küçük ödüllendirmeler iç motivasyonu sağlamak için etkili olabiliyor..
1 yanıt
Onur Ömer Düzgün
22:56 @ 11.02.2022
Çok güzel özetlediniz hocam.